باسمه تعالی

واژه شناسی

عبارت "(بِ مِ هی تَ لا) [ع.] (شب جم.)

ریشه‌شناسی

عبارت «بِاسْمِهِ تَعَالَى» واژهٔ «باسمه» ترکیبی است از «بِ» (با) + «اسمِ» (نام) + «تعالى» به معنی بلندمرتبه، والا؛ در کل به معنای «با نام خداوند متعال» است.

تصویر جلاله

تصویر باسمه تعالی با فونت نستعلیق بر روی کاشی فیروزه ای با حاشیه ای طلایی

منابع تاریخی و لغت‌نامه‌ای

در دهخدا و سایر فرهنگ‌های کهن، برای «باسمه تعالی» دقیقاً به صورت یک ورودی مستقل وجود ندارد، بلکه برای واژگانی همانند بِسْمِ ٱللَّٰهِ و بِسْمِ ٱللَّٰهِ ٱلرَّحْمٰنِ ٱلرَّحِيمِ ترجمه ای ارئه شده است.

معنی واژه

باسمه تعالی عبارتی عربی به معنای به نام خداوند متعالاست که در فرهنگ اسلامی و ادبیات فارسی جایگاه ویژه ای دارد. این عبارت به ویژه در مکاتبات رسمی، متون دینی، و اسناد اداری ایران کاربرد دارد و پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ بهصورت گسترده و رسمی مورد استفاده قرار گرفت.

کاربرد پیش از انقلاب اسلامی ایران

پیش از انقلاب اسلامی، عبارت باسمه تعالی در مکاتبات رسمی دولت و نهادهای اداری ایران کاربرد رایجی نداشت. در آن دوران، سبک نگارش نامه های اداری بیشتر بر پایه اصول عرفی و غیرمذهبی بود و استفاده از عبارات دینی در سربرگ ها یا ابتدای نامه ها معمول نبود.

دلایل محدود بودن کاربرد

سکولار بودن ساختار حکومت پهلوی نهادهای دولتی و آموزشی عمدتاً از زبان رسمی و غیرمذهبی استفاده میکردند.
عدم الزام فرهنگی یا اداری هیچ بخشنامه یا عرف رسمی برای آغاز نامهها با عبارات مذهبی وجود نداشت.
جایگزین های رایج عباراتی مانند "به نام خدا" یا "با سلام" گاهی استفاده میشدند.

تحول پس از انقلاب اسلامی

با پیروزی انقلاب اسلامی و اسلامی شدن ساختارهای حکومتی، فرهنگی و آموزشی، استفاده از باسمه تعالی در مکاتبات رسمی به یک عرف اداری تبدیل شد.

نقطه آغاز رسمی

از اسفند ۱۳۵۸ تا فروردین ۱۳۵۹، با صدور بخشنامه های اداری توسط نهادهای تازه تأسیس جمهوری اسلامی، استفاده از عبارت باسمه تعالی در ابتدای نامه ها، بخشنامه ها، فرمهای رسمی و برگه های امتحانی رسمیت یافت. این بخشنامه ها بخشی از سیاست اسلامی سازی ساختارهای اداری، فرهنگی و آموزشی بودند و به سرعت در سراسر کشور اجرایی شدند.

دلایل گسترش

تأکید بر هویت اسلامی
صدور بخشنامه های رسمی
الگوبرداری از سبک نگارش علمای دینی و حوزه های علمیه

ساختار نگارشی

در نامه های اداری دهه ۶۰، معمولاً باسمه تعالی در بالای صفحه و پیش از تاریخ و شماره درج میشد. و پایان نامه ها نیز با عباراتی چون والسلام علی من اتبع الهدی یا با احترام همراه بود.

نگارش صحیح

در برخی منابع، تفاوت نحوی میان "باسمه تعالی" و "بسمه تعالی" مورد بحث قرار گرفته است. از نظر ادبی، "باسمه تعالی" صحیح تر دانسته می شود، زیرا حرف "با" به عنوان حرف جر به واژه (اسم) متصل شده و عربی آن حفظ شده است.

جایگاه امروز

امروزه باسمه تعالی همچنان در بسیاری از مکاتبات رسمی، فرم های اداری، برگه های امتحانی، و حتی مقالات علمی در ایران مورد استفاده قرار می گیرد. این عبارت نمادی از آغاز کار با یاد خدا و احترام به سنت های اسلامی تلقی می شود.

منابع

فرهنگ لغت دهخدا