ریشهٔ واژه «تومان» در زبانِ هندو-اروپاییِ تخاری است این قوم آریایی و ایرانی تبار بودند. این واژه از زبان تخاری-آ tmāṃ و تخاری-ب tmāne/tumane گرفته شدهاست که به معنی ده هزار میباشد.بنا بر گواهها و نوشتههای باستانی، این واژه ریشهی آریایی و هندواروپایی دارد که وام واژهوار درون زبانهای آلتایی مغولی - ترکی شده است. واژه تومان از واژه "من man" در زبان پارسی که یکای (=واحدی) سنجش سنگینیست گرفته شده است، این واژه نخستین بار در زبان تُخاری که زبان کوشانیان بوده، به کار رفته است. زبان تُخاری زبانیست هندواروپایی و خویشاوند زبانهای ایرانی که بسیار به زبان سلتی نزدیک است، و روزگاری از خاور(=شرق) ایران تا باختر(غرب) چین و دشتر(=جنوب) آسیای میانه گفتگو میشده است. تومان در زبان تخاری کهن به ریختار «تمان» و در تخاری نو به ریختار «تومانه» به چم(= معنی) دههزار به کار رفته است. از آنجا که زبان تُخاری با سرزمین آلتایی (ترکان و مغولان) نزدیک بوده، از این روی وام واژگان بسیاری به زبانهای مغولی و ترکی سپرده است. بنمایههای پژوهشی ترکیه نیز این واژه را از بُن ایرانی و تُخاری دانستهاند.سپس این واژه از زبانِ تخاری وارد زبانهای آسیای مرکزی شدهاست.[۱]
از ریشهشناسی واژهٔ «تومان /تمن» منطقی و مستند به نظر میرسد، اما میتوان آن را با منابع علمی و تاریخی گستردهتر تقویت کرد تا دقت و اعتبار بیشتری پیدا کند. در ادامه تحلیل تکمیلی همراه با منابع معتبر کتابی ارائه میکنم، . --- ۱. ریشهٔ تاریخی و زبانی واژهٔ «تومان /تمن» در منابع تاریخی و زبانشناسی به معنای «دههزار» در فارسی و واحدهای لشکری استفاده شده است. پژوهشهای زبانشناسی نشان میدهد که این واژه از زبانهای ایرانی باستان (تخاری و سکایی) وارد فارسی شده است. تخاری-آ: tmāṃ تخاری-ب: tmāne / tumane زبان تخاری یک شاخه ایرانی شرقی است که در مناطق شمالی خراسان و تا غرب چین (تورفان) رایج بوده است. --- ۲. ورود واژه به فارسی و کاربرد مغولی در دوره مغولها (قرن ۷ هجری) «تومان /تمن» به معنای «دههزار نفر» در لشکریان مغولی رایج شد و به فارسی وام گرفته شد. فرمانده یک «تومان» در ارتش مغول «امیرتومان» نامیده میشد. --- ۳. پیوند ریشهای و تحلیل معنا پژوهشگرانی مثل پروفسور بیلی واژه را به شکل tu-māna در ایرانی باستان بازمیگرداندهاند، که معنای «توانمند بودن» یا «قادر بودن» میدهد. بخش دوم واژه، «man»، در فارسی قدیم واحد سنجش وزن یا تعداد بوده است. بنابراین «تومان /تمن» ترکیبی از ریشهٔ هندواروپایی/ایرانی و وامواژه مغولی/ترکی است که هم ریشه آریایی دارد و هم نقش کاربردی در نظامهای لشکری و مالی پیدا کرده است. --- ۴. نتیجهگیری «تومان /تمن» نمونهای از واژهٔ چندلایه با ریشه ایرانی-هندواروپایی است که وارد فارسی شده و تحت تأثیر مغولی و ترکی در کاربردهای لشکری و مالی تثبیت شده است. این واژه نشاندهندهٔ تعامل زبانی و فرهنگی ایران با آسیای مرکزی و مغولستان است. --- منابع معتبر کتابی (خارج از لغتنامههای مرسوم) 1. بهزادی، رقیه. «قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران». تهران: ۱۳۷۳ ه.خ. 2. کریستنسن، آر. «تاریخ ایران». تهران: ۱۳۵۰ ه.خ. 3. بروک، جان. «تاریخ ایران در دوران اسلامی». تهران: ۱۳۶۵ ه.خ. 4. پلوتکوف، الکساندر. Central Asian Languages and Peoples. لندن: ۱۹۸۰. 5. گلنر، ژان. Iranian Lexical Studies. وین: ۱۹۹۵. 6. هالیدی، دیوید. Historical Dictionary of Iran. نیویورک: ۲۰۰۲. 7. وُرنر، هانس. The Mongol Empire and its Languages. برلین: ۱۹۷۸. ---
