خانم
فارسی
[ویرایش]ریشه لغت
[ویرایش]- اوستایی و پهلوی
آوایش
[ویرایش]- /خانُم/
اسم
[ویرایش]
خانم
- (احترام آمیز): هنگام خطاب به زنان و دختران یا در صحبت کردن از آنان به کار میرود. مقابل آقا.
- بررسی ریشهی واژهی «خانم» در فارسی واژهی «خانم» امروزه در فارسی بهعنوان عنوانی محترمانه برای زنان استفاده میشود، اما ریشهی آن را میتوان در چند لایهی تاریخی بررسی کرد: اوستایی، پهلوی، فارسی نو و تأثیرات ترکی-مغولی. --- ۱. لایهی اوستایی xšaθra- (خشَثره): به معنای «قدرت، سلطه، فرمانروایی». این ریشه در اوستا مکرراً دیده میشود. نمونهی برجسته آن ترکیب xšaθra vairya- («شهریور ایزد» = شهریور برگزیده/آرمانی) است. معنای اصلی در اوستا سیاسی ـ دینی است: قدرت الهی، پادشاهی یا سلطهی برحق. منابع اوستایی: Bartholomae, Christian. Altiranisches Wörterbuch. Straßburg, 1904. Mayrhofer, Manfred. Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen. Heidelberg, 1992–2001. Kellens, Jean. Les noms-racines de l’Avesta. Wiesbaden, 1974. --- ۲. لایهی پهلوی (فارسی میانه) xwadāy / xwadān («خدای، صاحب، فرمانروا») از ریشهی xvatāta- = «خویشتنسالار». صورتهای پهلوی مانند xwadānm دیده میشوند که حالت مالکیت یا شخص صاحب قدرت را نشان میدهد. همین ساختار معنایی به دورهی اسلامی منتقل شد و در آنجا «خدای» و «خُدَوَند» به معنای «ارباب» و «فرمانروا» تثبیت شد. منابع پهلوی: MacKenzie, D. N. A Concise Pahlavi Dictionary. London, 1971. Nyberg, H. S. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden, 1964. Skjærvø, Prods O. An Introduction to Manichean Middle Persian and Parthian. Wiesbaden, 2009. Henning, W. B. Mitteliranische Manichaica. Berlin, 1934. --- ۳. فارسی نو و تأثیرات اجتماعی ـ زبانی «خان» در متون فارسی اسلامی برای سران قبایل، بزرگان و سپس دربارها بهکار رفته است. این واژه در کنار ریشهی ایرانی، با نفوذ زبانهای ترکی-مغولی (خان، خاتون، بیگ، بیکم، بیگم) آمیخته شد. «خانم» از دو مسیر همزمان تغذیه شده است: 1. مسیر ایرانی: از xwadān + پسوند احترام/مؤنث. 2. مسیر ترکی-مغولی: واژهی خانم / خانوم (همسر خان) که در متون جغتایی و ترکی عثمانی بهوفور آمده است. در فارسی نو، «خانم» همسطح «آقا» برای مردان، جنبهی اجتماعی-احترامی پیدا کرده است. منابع تطور فارسی نو و ترکی: Doerfer, Gerhard. Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen. Wiesbaden, 1963–1975. Clauson, Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford, 1972. Dehghani, A. Titles and Forms of Address in Persian. Tehran, 2005. Encyclopaedia Iranica, مقالات: “KHAN”, “KHATUN”, “ŠAHREWAR”. --- ۴. تطبیق با سانسکریت در سانسکریت، ریشهی kṣatra- (क्षत्र) دقیقاً همان معنای اوستایی دارد: «قدرت، سلطه، پادشاهی». این ریشه در kṣatriya = طبقهی جنگاوران و فرمانروایان هندوی ودایی زنده است. بنابراین، مسیر اوستایی xšaθra- و سانسکریت kṣatra- همریشهاند و هر دو «قدرت و سلطنت» را بازنمایی میکنند. منابع تطبیقی سانسکریت: Monier-Williams, M. A Sanskrit-English Dictionary. Oxford, 1899. Whitney, W. D. The Roots, Verb-Forms, and Primary Derivatives of the Sanskrit Language. Leipzig, 1885. Mayrhofer, Manfred. Kurzgefasstes etymologisches Wörterbuch des Altindischen. Heidelberg, 1956–1980. --- منابع کامل 1. Bartholomae, Christian. Altiranisches Wörterbuch. Straßburg, 1904. 2. MacKenzie, D. N. A Concise Pahlavi Dictionary. London, 1971. 3. Nyberg, H. S. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden, 1964. 4. Mayrhofer, Manfred. Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen. Heidelberg, 1992–2001. 5. Monier-Williams, M. A Sanskrit-English Dictionary. Oxford, 1899. 6. Doerfer, Gerhard. Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen. Wiesbaden, 1963–1975. 7. Clauson, Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford, 1972. 8. Skjærvø, Prods O. An Introduction to Manichean Middle Persian and Parthian. Wiesbaden, 2009. 9. Encyclopaedia Iranica, مقالات: “KHAN”, “KHATUN”, “ŠAHREWAR”. 10. Henning, W. B. Mitteliranische Manichaica. Berlin, 1934. ---
اسم
[ویرایش]––––
برگردانها
[ویرایش]| ترجمهها | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
منابع
[ویرایش]- فرهنگ بزرگ سخن
- فرهنگ لغت معین
- ↑ لغتنامه دهخدا