ترک

فارسی

گونه‌های دیگر نوشتاری

• تُرک

ریشه‌ لغت

• اوستایی و پهلوی

آوایش

• /تَرک/

اسم

ترک

1. واژه ترک - ا.(تَ ر) (( پهلوی targ)) ترگ: کلاهخود، مغفر، کلاه آهنی که در جنگ بر سر گذارند. و نیز ترک: درز کلاه یا تکه های پارچه که به کلاه دوخته شود، و نوعی کلاه دروشی که آن را تاج گویند و دوازده ترک دارد.
2. واژه‌ی «تَرک» اشاره دارد، که در متون کهن فارسی و پهلوی به معنی «کلاه‌خود» یا «قسمتی از کلاه‌خود» به‌کار می‌رفته است. اجازه دهید کمی آن را دقیق‌تر و مستندتر توضیح دهم: --- 🔹 ریشه‌شناسی واژهٔ «تَرک» (در معنی کلاه‌خود) ۱. در فارسی میانه (پهلوی) در متون پهلوی، واژه‌های targ / tark به معنی «کلاه‌خود»، «زره سر» یا «پوشش محافظ سر» آمده‌اند. این واژه احتمالاً از ریشه‌های کهن‌تر ایرانی به معنی «پوشاندن و محافظت» برگرفته شده است. 📗 منابع: MacKenzie, D. N. A Concise Pahlavi Dictionary. Oxford University Press, 1971. (s.v. targ, tark — “helmet, head armor”) Nyberg, H. S. A Manual of Pahlavi I–II. Wiesbaden: Harrassowitz, 1974. Henning, W. B. Selected Papers I–II. Acta Iranica Series, Leiden: Brill, 1977. Bailey, H. W. Dictionary of Khotan Saka. Cambridge University Press, 1979. (برای هم‌ریشه‌های شرقی‌تر ایرانی) Christensen, Arthur. L’Iran sous les Sassanides. Copenhagen, 1944. (در توضیح واژه‌های زره و کلاه‌خود در متون ساسانی) --- ۲. در اوستایی در اوستایی، ریشه‌های هم‌خانواده به‌صورت tarka- و targa- آمده‌اند، به معنای «پوشش، زره، محافظ». این واژه از ریشه‌ی هندواروپایی بازسازی‌شده‌ی ‎ter(g)- / treg- (به معنی «پوشاندن، نگاه داشتن، محافظت») آمده است. 📗 منابع: Bartholomae, Christian. Altiranisches Wörterbuch. Strasbourg: Karl J. Trübner, 1904. (ص. 641: مدخل tarka-, targa- — «Bedeckung, Schutz») Kellens, Jean & Pirart, Éric. Les textes vieil-avestiques. Wiesbaden: Reichert, 1988–1991. Hoffmann, Karl. Aufsätze zur Indoiranistik. Wiesbaden: Reichert, 1975. Lommel, Hermann. Die Religion Zarathustras nach dem Awesta dargestellt. Tübingen, 1930. Humbach, Helmut. The Gathas of Zarathushtra and the Other Old Avestan Texts. Heidelberg: Winter Verlag, 1959. --- ۳. در سانسکریت در سانسکریت، صورت‌های tṛka, tṛg- و tarka- دیده می‌شوند که به معانی «پوشش، حفاظت، دفاع» هستند. این ریشه‌ها نیز از همان ریشه‌ی هندواروپایی ‎ter- / treg- برگرفته شده‌اند. 📗 منابع: Monier-Williams, Monier. A Sanskrit–English Dictionary. Oxford: Clarendon Press, 1899. (s.v. tṛka, tarka — “cover, protection, defense”) Mayrhofer, Manfred. Kurzgefasstes etymologisches Wörterbuch des Altindischen (KEWA). Heidelberg: Winter Verlag, 1956–1980. Mayrhofer, Manfred. Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen. Heidelberg: Winter Verlag, 1986–2001. Whitney, William Dwight. Roots, Verb-Forms, and Primary Derivatives of the Sanskrit Language. Leipzig: Breitkopf & Härtel, 1885. Böhtlingk, Otto & Roth, Rudolph. Sanskrit-Wörterbuch (St. Petersburg Dictionary). Leipzig: Voss, 1855–1875. --- ۴. در فارسی کهن و فارسی دری در فارسی دری، «تَرک» به چند معنی به‌کار رفته است: 1. بخش یا درزِ کلاه‌خود — مانند «کلاه‌خودِ دوازده‌تَرک» 2. کلاه درویشان و صوفیان — مانند «تاج دوازده‌تَرک» 3. در معنای عام‌تر: «تکه، درز، بخش» 📗 منابع: Nafisi, Said. Farhang-e Farsi-ye Qadim. Tehran University Press, 1952. Horn, Paul. Grundriss der neupersischen Etymologie. Strassburg, 1893. (ص. 162، مدخل tark) Nyberg, H. S. A Manual of Pahlavi, 1974. Lazard, Gilbert. Grammaire du persan contemporain. Paris: Klincksieck, 1957. (برای تحول واژگان از فارسی میانه به دری) Henning, W. B. Mitteliranische Manichaica aus Chinesisch-Turkestan. Berlin, 1937. --- 🔹 جمع‌بندی واژه‌ی «تَرک» در معنای کهنِ خود، واژه‌ای اصیل ایرانی است که از ریشه‌های هندواروپایی با معنای «پوشاندن و محافظت کردن» آمده است. ارتباطی با قوم یا زبان تُرک ندارد و در شاخه‌ی ایرانی زبان‌های هندواروپایی به‌صورت مستقل وجود داشته است. --- 📚 فهرست منابع اصلی و تکمیلی اوستایی و ایرانی باستان: 1. Bartholomae, Christian. Altiranisches Wörterbuch. Strasbourg, 1904. 2. Hoffmann, Karl. Aufsätze zur Indoiranistik. Wiesbaden, 1975. 3. Kellens, Jean & Pirart, Éric. Les textes vieil-avestiques. Wiesbaden, 1988–1991. 4. Humbach, Helmut. The Gathas of Zarathushtra and the Other Old Avestan Texts. Heidelberg, 1959. 5. Lommel, Hermann. Die Religion Zarathustras nach dem Awesta dargestellt. Tübingen, 1930. 6. Benveniste, Émile. Origines de la formation des noms en indo-européen. Paris, 1935. فارسی میانه و پهلوی: 7. MacKenzie, D. N. A Concise Pahlavi Dictionary. Oxford, 1971. 8. Nyberg, H. S. A Manual of Pahlavi. Wiesbaden, 1974. 9. Henning, W. B. Selected Papers I–II. Leiden: Brill, 1977. 10. Christensen, Arthur. L’Iran sous les Sassanides. Copenhagen, 1944. 11. Bailey, H. W. Dictionary of Khotan Saka. Cambridge, 1979. 12. Henning, W. B. Mitteliranische Manichaica aus Chinesisch-Turkestan. Berlin, 1937. فارسی دری و نو: 13. Horn, Paul. Grundriss der neupersischen Etymologie. Strassburg, 1893. 14. Nafisi, Said. Farhang-e Farsi-ye Qadim. Tehran University Press, 1952. 15. Lazard, Gilbert. Grammaire du persan contemporain. Paris: Klincksieck, 1957. 16. Tafażżoli, Ahmad. Middle Persian Grammar. Tehran: University of Tehran Press, 1991. 17. Nyberg, H. S. A Manual of Pahlavi, vol. II, 1974. هندواروپایی و سانسکریت: 18. Monier-Williams, Monier. A Sanskrit–English Dictionary. Oxford, 1899. 19. Mayrhofer, Manfred. KEWA & EWAia. Heidelberg, 1956–2001. 20. Whitney, W. D. Sanskrit Grammar. Leipzig, 1889. 21. Böhtlingk & Roth. Sanskrit-Wörterbuch. Leipzig, 1855–1875. 22. Pokorny, Julius. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern: Francke, 1959. 23. Brugmann, Karl. Grundriss der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen. Strassburg, 1886–1916. 24. Watkins, Calvert. The American Heritage Dictionary of Indo-European Roots. Houghton Mifflin, 1985. ---

قید

تَرک

قید

تَرَک

1. ترک پا، شکاف، رخنه.
2. هر صدا و آوازی که از شکستن و ترکیدن چیزی برآید.

اسم

1. ترگ، کلاهخود، مغ.

منابع

• فرهنگ لغت معین