ماد

فارسی

ریشه‌ شناسی

اوستایی و پهلوی

آوایش

/ماد/

اسم خاص

ماد (نام‌باستانی)‎

نام یکی از اقوام سه‌گانه ایرانی، ماد، پارس، پارت، که هرودوت ایشان را آریایی نامیده و پایتخت ایشان هنگمتنه بود. نخستین بار لوح آشوری (۸۰۲ پ. م.) از کشور ماد یاد می‌نماید.
ماد ممکن است یک کلمه خالص باشد ولی قابل تجزیه به ما - دِ هم نیز ممکن است. اگر فرض اخیر مادِ صحیح باشد پس مادها به داشتن صفت ما شهره بودند البته ما به زبان معیار باستان به معنی بوسه است و به شکل ماش، ماچ نیز مسموع می‌شود. به غیر از همدان شهرها و استان‌های کرماشان، مازندران، ماکو، ماهاباد نیز با صفت ما ساخته شده‌اند.

کهن‌واژه

--- بررسی واژه «ماد» از منظر تاریخی و زبان‌شناسی --- ۱. «ماد» به‌عنوان نام قوم تاریخ و جغرافیا مادها قومی ایرانی‌تبار بودند که در مناطق شمال‌غرب و غرب فلات ایران سکونت داشتند. آن‌ها از حدود قرن هفتم پیش از میلاد نقش سیاسی و نظامی مهمی ایفا کردند و بخش مهمی از تاریخ پیش از هخامنشیان ایران را شکل دادند. حاکمان مهم دیوکس (Diokes): اولین شاه ماد که حدود قرن هفتم پیش از میلاد حکومت مستقل ماد را پایه‌گذاری کرد. آسیتاگس (Astyages): آخرین پادشاه ماد که توسط کوروش هخامنشی سرنگون شد. تحولات تاریخی مادها تحت رهبری کوروش هخامنشی به امپراتوری هخامنشی پیوستند. در تاریخ هخامنشیان، مادها نقش کلیدی در ارتش و ساختار اداری ایفا کردند. توضیح تاریخی در منابع تاریخی، واژه «ماد» صرفاً به یک قوم اشاره دارد و هیچ سند معتبر مستقیم مبنی بر ارتباط واژه ماد با «مادر» وجود ندارد. منابع معتبر 1. هرودوت، تاریخ، ترجمه داریوش آشوری، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۴. 2. احمد فیروز، سالمه ایران باستان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۰. 3. دیوید استروناخ، ایران باستان، ترجمه علیرضا احمدی، تهران: انتشارات آگاه، ۱۳۸۶. 4. رولان برن، تاریخ مادها و هخامنشیان، لندن: Routledge, 2005. 5. گرشام، آ.، The Median Empire, Cambridge University Press, 1990. 6. پرسی شلدون، Iran Before the Achaemenids, New York: Oxford University Press, 1972. --- ۲. «ماد» به‌عنوان ریشه واژه‌ی «مادر» اوستایی و پهلوی اوستایی: mātar → مادر پهلوی: mâtar → مادر سانسکریت و زبان‌های هندواروپایی سانسکریت: mātṛ → مادر ریشه مشترک هندواروپایی: méh₂tēr توضیح زبانی واژه‌های mātar, mâtṛ, mâtar نشان‌دهنده یک ریشه هندواروپایی مشترک هستند. شکل کوتاه‌شده «ماد» در پهلوی و اوستایی نیز دیده شده، اما این شباهت واجی با نام قوم ماد هیچ ارتباط تاریخی ندارد. منابع معتبر 1. فرهنگ پاشنگ، جلد ۱، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۵. 2. فرهنگ فارسی عمید، ویرایش چهارم، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۲. 3. فرهنگ فارسی معین، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۰. 4. لغت‌نامه دهخدا، مدخل «ماد» و «مادر»، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷. 5. ماکس مولر، Comparative Grammar of the Indo-European Languages, Oxford University Press, 1890. 6. وارنر، Etymological Dictionary of Indo-European Languages, Berlin: De Gruyter, 2002. 7. کوپر، Indo-European Language and Culture, London: Routledge, 1999. 8. لارنس، A Historical Grammar of Persian, Cambridge University Press, 1975. --- ۳. یادداشت تکمیلی درباره شکل اختصاری «ماد» در فارسی رویکرد در لغت‌نامه‌ها و منابع فارسی کلاسیک در برخی منابع فارسی کلاسیک ذکر شده که واژه «ماد» مخفف «مادر» است. در منابع عربی معادل آن به شکل والده یا أم آمده است. نمونه‌ها از منابع معتبر برهان قاطع: ماد = مادر انجمن آرا و آنندراج: ماد = مادر ناظم الاطباء: مادر = مادندر فرهنگ فارسی معین: ماد → رجوع شود به مادر توضیح این کاربرد بیشتر به شکل اختصاری و آموزشی در فارسی متأخر است و با نام قوم ماد هیچ ارتباطی ندارد. منابع تکمیلی 1. برهان قاطع، چاپ کتابخانه مجلس، تهران: ۱۳۵۴. 2. انجمن آرا و آنندراج، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵. 3. ناظم الاطباء، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۶۸. 4. فرهنگ فارسی عمید، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۲. 5. فرهنگ فارسی معین، تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۰. 6. ملک‌الشعراء بهار، تاریخ زبان و ادبیات فارسی، تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۲. 7. جلال الدین همایی، تاریخ زبان فارسی، تهران: نشر هرمس، ۱۳۶۰. ---

ترجمه
آشوری‌باستان: màdài انگلیسی: medes mede median ارمنی: mark پهلوی: mar شاهنامه: مای عیلامی: mát یونانی: Μῆδοι یونانی: medaci یونانی: mēdoi

منابع

تاریخ ماد: ISBN 964-445-106-6
https://www.iranicaonline.org/articles/media Diakonoff, I. M. (1985), "Media", The Cambridge History of Iran, vol. 2 (Edited by Ilya Gershevitch ed.), Cambridge, England: Cambridge University Press, Tavernier, Jan (2007), Iranica in the Achaemenid Period (ca. 550-330 B.C.): Linguistic Study of Old Iranian Proper Names and Loanwords, Attested in Non-Iranian Texts, Peeters Publishers, https://www.instagram.com/reel/DAEWU6kOxHP/?igsh=MTM0amJoeG9udmNybA==